Ellrich Vrouwenkerk

1854

Het motief

Deze kleine kerk op de Marienberg is bijna nog in dezelfde staat als op het schilderij. Het is een bouwwerk uit de 15e eeuw. Maar de geschiedenis van de kerk gaat terug tot het jaar 876, toen ze voor het eerst werd genoemd. Wie rechts naar de schaduwrijke noordmuur van de kerk loopt, vindt een portaalsteen met het hoofd van een man met krullen – meer dan 800 jaar oud en heel raadselachtig. Deze stille plek is niet vaak afgebeeld. De schilder Heinrich Litzmann kwam uit Mecklenburg en had er een bijzonder gevoel voor. Hij schonk dit schilderij al in 1854, toen hij het net had geschilderd, aan de kunstvereniging van zijn gekozen woonplaats Kiel. Misschien wilde Litzmann de mensen van Kiel daarmee zeggen: Kijk, ook in eenvoudige vorm is iets groots te vinden.

Wie bijvoorbeeld langs de Karstwanderweg naar Ellrich in de Zuid-Harz komt, zou het smalle pad met houten leuning naar de Marienberg moeten oplopen. Vanaf hier heb je het mooiste uitzicht op het kleine stadje.

Locatie bij schilderuitzicht

Kunstenaar

ontstaan

21 x 29,5 cm

Inv. nr. 1

Wandeltip

In Ellrich zijn er wandelbestemmingen voor een hele week. Of je nu naar het noorden gaat, het bos met kloven, rotsen en uitzichten in trekt, of naar het noordoosten richting Sülzhayn en het Steinmühlental. Een wandeling van Ellrich naar Walkenried hoort er zeker bij. De route loopt over de oude Duits-Duitse grens en soms erlangs, maar vooral door Hemelrijk en Hel. De Hel was het beruchte buitenkamp van het KZ Dora-Mittelbau (nu een herdenkingsplaats) in de stilgelegde gipsfabriek Juliushütte in Ellrich. De overgebleven bouwwerken zijn goed gedocumenteerd en tonen indringend het mensonterende karakter van de nationaalsocialistische staat. (5 kilometer, 1 1/2 uur)

Over de kunstenaar

De schilder Heinrich Litzmann (1824-1910) kwam uit Gadebusch in Mecklenburg. In Berlijn studeerde hij schilderkunst en tussen 1850 en 1880 tekende en schilderde hij in vele stille hoekjes van de Duitse streken. Voor de Berlijnse uitgever Alexander Duncker maakte hij afbeeldingen van kastelen en herenhuizen, onder andere uit Pommeren, Silezië en Poznań. Later werd Kiel zijn gekozen woonplaats. Hier werkte zijn broer als een wijd en zijd bekende gynaecoloog. En het was er rustiger dan in Berlijn.

Ter vergelijking

Aanzicht van de Frauenkirche in Ellrich op een noodgeldbiljet, 1921, bruikleen uit particulier bezit, Historische verzameling Walkenried

Frauenkirche Ellrich — © Heimatgeschichtliche Sammlung Walkenried

„Als alles instort en valt / Ellricher gips bouwt de wereld weer op.“ Een beetje grootheidswaanzin, die spreuk. Ellrich leefde van zijn gipsgroeven en gebruikte in 1921 zijn noodgeld voor reclame. De Eerste Wereldoorlog zat nog in de botten van de mensen. Naast het verdriet om de gaten in de families heerste er nood. Tijd van de wereldwijde economische crisis. Er werd in grote hoeveelheden geld gedrukt, en steden en gemeenten waren vindingrijk om deze crisis op een mooie manier weer te geven. Men probeerde de Duitse nederlaag te verzachten met een nationalistische toon, zoals in deze spreuk uit Ellrich. Toch leidde het geld printen tot inflatie en tot grote loonverliezen voor alle arbeiders.

Carl Hasenpflug, Werna, 20 juli 1831, potloodtekening in een schetsboek (opengelegd 24,6 x 17,5 cm), Stedelijk Museum Halberstadt

De schilder Carl Hasenpflug woonde in Halberstadt, ten noorden van de Harz. Hoe kwam hij terecht in het kleine Werna bij Ellrich in de Zuid-Harz? Omdat zijn opdrachtgever uit Halberstadt, Spiegel von Desenberg, hier familie en een kasteel had, waarover hij waarschijnlijk al enthousiast had verteld. Carl Hasenpflug maakte maar liefst vier tekeningen van Werna in zijn schetsboek; hier is het uitzicht vanuit het zuidoosten te zien, met de Harz op de achtergrond. Het mooie renaissancekasteel van de familie von Spiegel torent boven de andere huizen uit. Het wordt – sinds 2011 eigendom van het district Nordhausen – stap voor stap gerestaureerd. Dit schetsboek werd pas in 2002 bekend, na de grote Hasenpflug-tentoonstelling in Halberstadt, en laat de zorgvuldigheid van de kunstenaar zien, zelfs in kleine tekeningen. Hasenpflug heeft trouwens ook de nabijgelegen kloosterruïne Walkenried vanuit Werna verkend, en juist die heeft hij later steeds opnieuw in zijn schilderijen afgebeeld. Zo verbindt Hasenpflugs verblijf in het kleine Werna zijn vroege werk als architectuurschilder met zijn latere werk als schilder van kloosterruïnes.

Terug naar de motieven