Nationaal Park Harz

Veenmoerassen zijn natte leefgebieden die ontstaan in gebieden waar de hoeveelheid neerslag groter is dan het waterverlies door verdamping en afvoer. Het daarbij horende zuurstofgebrek leidt tot een onvolledige afbraak van plantenresten en tot de voor veengebieden zo typische vorming van turf. In het Nationaal Park Harz liggen deze veengebieden voornamelijk ten westen van de Brocken, boven 700 meter boven N.A.P. Hier, aan de regenzijde van de Harzbergen, valt ongeveer 1.500 millimeter neerslag per jaar. Op het eerste gezicht lijken veengebieden, vooral in de zomer wanneer de begroeiing frisgroen is, niet veel te verschillen van een weide. Maar al in de lente en vroege zomer is aan de verschillende bloesems te zien dat de planten in het veen sterk verschillen van die op andere locaties.

Waarom groeit hier dan geen bos, terwijl bekend is dat de hele Harz van nature een groot bosgebied is? 

Waterrijkdom, zuurstofgebrek en voedselarmte zijn de belangrijkste factoren voor de ontwikkeling van moerassen. Hoge neerslaghoeveelheden zorgen voor een groot wateraanbod in de bodem. Op geschikte plekken, zoals in laagten, hoopt het water zich nog meer op. Hier kunnen alleen planten groeien die goed bestand zijn tegen een hoge waterstand. Naast enkele boomsoorten zoals de moerberk of els zijn dit vooral verschillende grassoorten en, heel belangrijk, veenmossen, die in hun moskussens grote hoeveelheden water opslaan. Het hoge watergehalte in deze landschappen veroorzaakt een zuurstoftekort in het wortelgebied van de planten. Het afstervende plantenmateriaal wordt slechts onvolledig afgebroken en er vormt zich veen. De zo ontstane organische en voedselarme bodem biedt alleen specialisten een leefomgeving, wat de bijzondere vegetatie van de hoogvenen verklaart. Zo behoort de ronde zonnedauw tot de meer verborgen kostbaarheden van de natuur. Dit piepkleine plantje heeft wat bijzonders, want het is een van de weinige vleesetende planten in de Harz. Deze onopvallende, slechts enkele centimeters grote planten zijn perfect aangepast aan hun leefomgeving. Ze hebben namelijk een extra voedingsbron ontwikkeld: kleine insecten blijven hangen aan de met kleefdruppels bezette klierharen van de bladeren en kunnen binnen één tot twee dagen door de planten worden verteerd.

De veengebieden behoren tot de oudste biotopen in het Nationaal Park Harz. Aan het einde van de laatste ijstijd, ongeveer 10.000 jaar geleden, begon de vervening in ons middelgebergte. Vanaf ongeveer 3.000 v. Chr. breidden de veengebieden zich duidelijk uit en al zo’n 3.000 jaar geleden was de huidige omvang van de venen grotendeels bereikt. Enkele planten die in de Harz-venen tot de grote bijzonderheden behoren, worden als ijstijdrelicten beschouwd. Deskundigen gaan ervan uit dat ze tijdens de ijstijd in Midden-Europa wijdverbreid waren en daarna alleen in kleine toevluchtsoorden – zoals de veengebieden – konden overleven. Daartoe behoort bijvoorbeeld de dwergberk (Betula nana), die in verschillende venen van het Nationaal Park weliswaar kleine, maar zeer vitale populaties vormt. Wie ooit de uitgestrekte landschappen van Scandinavië heeft bezocht, kent deze bij ons zo zeldzame soort als een trouwe metgezel tijdens wandelingen. Terwijl de bossen zich pas geleidelijk ontwikkelden in het postglaciale landschap en in de loop van duizenden jaren veel veranderingen ondergingen, zijn de veengebieden in hun karakter vermoedelijk nauwelijks veranderd – hier ligt zo’n 10.000 jaar landschapsgeschiedenis open voor ons!

• Wie van Torfhaus via de Goetheweg naar de Brocken wandelt, komt niet ver na het verlaten van de nederzetting aan de linkerkant op een smal houten vlonderpad, verlaat het bos en bevindt zich op een kleine vlakte met een totaal andere vegetatie. Tijdens een wandeling over het Grote Torfhausmoor, ook wel Radauer Born-Moor genoemd, zijn vanaf het vlonderpad veel typische moerasplanten te ontdekken: rozemarijnheide en veenbes, wollegras en zegge, en ook heide zie je er regelmatig. Ook de verborgen ronde zonnedauw kun je hier ontdekken. De bankjes langs het vlonderpad bieden momenten om even stil te staan, de stilte van de natuur op je te laten inwerken en van het uitzicht tot aan de Brocken te genieten.
• Ook bij de Oderteich, gelegen tussen Sonnenberg en de B4, kun je een moeraswandeling maken. Wie vanaf de zuidwestoever van de Oderteich naar het noordoosten kijkt, ziet tussen de beboste oevers een open, grotendeels boomvrij gebied dat zich van de rest van de omgeving van het water onderscheidt – een moeras. Langs het WasserWanderWeg Oderteich kun je eenmaal rond de Oderteich wandelen.
• Andere moerassen vind je bij de Dreieckiger Pfahl en op de Hohnekamm, die eveneens veilig over een vlonderpad te bewandelen zijn. Om de gevoelige vegetatie én je eigen schoeisel te sparen, is het bij een moeraswandeling aan te raden om uitzonderlijk eens „op het houten pad“ te blijven – je wordt beloond met een prachtig natuuravontuur!