© Fotoweberei & Schloß Wernigerode GmbH

Ilfeld

1759

Het motief

Dit is een schilderachtig uitzicht van bovenaf dat de klim waard is, ook al is de burchtheuvel inmiddels bebost en slechts hier en daar een doorkijkje biedt. We genieten van de rust, terwijl beneden het verkeer op de Bundesstraße 4 lawaai maakt. De tegenwoordig drukke noord-zuidverbinding door de Harz was de levensader van Ilfeld. Voor de graven van Ilfeld in de 12e eeuw, voor het klooster dat ze stichtten, voor de school die daar na de opheffing van het klooster werd opgericht en een goede reputatie had, ook buiten de regio. En ook voor Goethe, die hier in 1777 in Gasthof Zur Krone overnachtte en iets opmerkelijks door een knoestgat zag, wat hem inspireerde tot de scène in Auerbachs Keller.

Voor de tekenaar en etser Johann Ludwig Meil was het slechts een wandelpad omhoog naar de burchtruïne, want als leraar woonde hij op het schoolterrein in het oude klooster, direct naast de kerk van Ilfeld. Die is op de prent te zien als een poort naar de Harz, midden op de straat, maar iets meer dan 100 jaar geleden kreeg ze een nieuw gebouw naast de weg. Van de oude vakwerkhuizen op Meils ets toont het iets verhoogde gebouw aan de rechterkant van de straat de voormalige herberg Zur Krone, die net als het knoestgat nog steeds bestaat.

Meil
© Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel
Johann Ludwig Meil

Kunstenaar

1759

ontstaan

Ets

Plaatformaat 10,8 x 16,3 cm

Hertog August Bibliotheek Wolfenbüttel

Top. 18a:19.1

Wandeltip

In 1898, met de aansluiting op de Harzquerbahn van Nordhausen naar de Brocken, kwam het toerisme naar Ilfeld en noordwaarts liggen populaire wandelroutes naar het Kleine Bodetal en de Rabenklippen. Vroeger was Ilfeld echter een mijnstad. Dat laat de rondwandeling rond de plaats zien, die langs de albastgroeve bij het Ochsenloch en zelfs langs een goudwasinstallatie leidt. (Ongeveer 2 uur)

Over de kunstenaar

Deze kunstenaar had een naamgenoot, of was hij misschien alles in één persoon: schilder, tekenaar, etser en beeldhouwer voor Nord- en Sondershausen? Daarnaast ook nog leraar in Ilfeld? Geboren in 1729 in Arnstadt en gestorven in 1770 in Ilfeld? Er is nog onderzoek nodig. We weten alleen dat hij in 1759 dit uitzicht op Ilfeld maakte – als eenling en lang vóór de romantische ontdekking van de Harz. Een herinneringsblad voor de leerlingen of hun ouders? In Ilfeld deed men verlicht zijn best voor de toevertrouwde jonge zielen, die op vijftienjarige leeftijd instroomden en hier hun toelating tot het hoger onderwijs behaalden. Leraren bleven diep en dankbaar in herinnering. „Verder genieten alle leerlingen van Ilfeld hetzelfde traktement en dezelfde tucht, en wordt er geen onderscheid gemaakt, behalve datgene wat het verschil in karakter een verstandig leraar aan de hand doet,” staat er in een aankondiging uit 1749.

Ter vergelijking

John Woods naar Adrian Ludwig Richter, Ilfeld, 1838, afbeeldingsgrootte 10,4 x 15,7 cm, uit: Wilhelm Blumenhagen, Wandelingen door de Harz, 

Richter
© Schloß Wernigerode GmbH

in: Het schilderachtige en romantische Duitsland, Leipzig 1838, uit de collecties van Schloß Wernigerode GmbH

De plek waar Adrian Ludwig Richter de schets voor deze staalgravure maakte, bevond zich in het kuurpark van Ilfeld. Een gedenksteen markeert deze locatie al enkele jaren. Destijds was het terrein nog onbebouwd; het is juni op het schilderij en de tijd van de hooioogst. Zoals altijd vertelt Richter in zijn landschappen op liefdevolle en romantisch idealiserende wijze over het werk en het samenzijn van de mensen. Voorin een liefdespaar, links daarachter een vader die zijn zoon over de knie legt en wil slaan, maar voor wie de zus vurig pleit.
De uitgever uit Leipzig, Georg Wigand, liet Richters tekening in Londen in staal graveren, want in Duitsland stond de staalgravure toen nog in de kinderschoenen en vond hij geen even goede graveur. Het moet in september 1833 geweest zijn, want we hebben van hem schetsen uit het Selketal, van Gernrode en uit het Bodetal van die datum, 22 september 1833.

Martin Gensler, Toegang tot de crypte van de Ilfelder kloosterkerk, 21 augustus 1857, aquarel over potlood op papier, op karton gemonteerd, 30 x 42,5 cm, Hamburger Kunsthalle, inv.nr. HK-2011

 Gensler
©  Hamburger Kunsthalle

Tot op de dag van vandaag is deze Romaanse crypte bewaard gebleven, maar ze wordt in geen enkele gids of op de Route der Romanik vermeld. De stichtingsplaat, die Elgar II van Ilfeld en zijn echtgenote Lutrud toont toen zij in 1189 het premonstratenzerklooster Ilfeld oprichtten, staat nog steeds in de voorruimte. In 1546 werd het klooster een school en een centrum van humanistische educatie, wat eindigde met de gelijkschakeling in 1933 en de oprichting van een nationaalsocialistisch opvoedingsinstituut. Na de verwoesting van Nordhausen in de Tweede Wereldoorlog werd hier het ziekenhuis van Nordhausen ingericht. Nu bevindt zich hier de Neander-Kliniek, genoemd naar de eerste rector van Ilfeld, Michael Neander (1525–1595). Na aanmelding en in het kader van evenementen is een bezichtiging of ook een gebed in de crypte mogelijk. De Hamburgse schilder Martin Gensler (1811–1881) verbleef meerdere keren in de Harz. Zijn blik richt zich op de toegang van de crypte tot de kloostergang, die vandaag de dag nog steeds bestaat. Al toen moet deze plek een insider‑tip zijn geweest, want afbeeldingen ervan zijn zeldzaam.