© Fotoweberei & Schloß Wernigerode GmbH

Kasteel Wernigerode

1850

Het motief

Het stadhuis mag in de stad Wernigerode de meest aantrekkelijke architectonische blikvanger zijn, maar het kasteel hoog erboven biedt bovendien een adembenemend uitzicht over het Harzgebergte. “Nauwelijks zou een bewoond kasteel een indrukwekkendere ligging kunnen hebben dan dat van Wernigerode op een hoge berghelling.” Zo staat het in 1834 in Zimmermanns handboek over het Harzgebergte.

Het kasteel ligt op een rotspunt van de Agnesberg. De eigenlijke bergtop is echter 20 meter hoger en dat is onze schilderuitzichtlocatie. Deze hoge plek, die het landschap daarachter als een panorama voor onze ogen uitrolt, vormt de bijzondere charme van het kunstwerk, wat een vergelijking met een gewone stadsvedute snel duidelijk maakt. Op de tekening van Georg Heinrich Crola zien we het kasteel nog in zijn barokke vorm onder graaf Henrich van Stolberg-Wernigerode. Destijds gold het stille Wernigerode als een “plek in een uithoek”. Een generatie later vond er echter een verbouwing plaats in een weelde en dichtheid van ideeën, decoraties en materialen, die een hoogtepunt en eindpunt van de historistische periode zou worden. Neuschwanstein kan hierbij in gedachten opkomen, en dat zou niet overdreven zijn. Te bezichtigen zijn onder andere de feestzaal waar keizers dineerden, de rooksalon, het schrijfvertrek, de neogotische slotkapel en natuurlijk de koninklijke vertrekken die wachtten op bezoek uit Berlijn.

Schloss Wernigerode, Crola
©  Schloß Wernigerode GmbH
Georg Heinrich Crola

Kunstenaar

rond 1850

ontstaan

Potlood op karton, met wit verhoogd

16,2 x 14,1 cm

uit de collecties van de Schloß Wernigerode GmbH

.

Wandeltip

De locatie Malerblick op de Agnesberg is ook een stempelplaats van de Harzer Wandernadel. Vanaf het kasteel is het slechts tien minuten lopen en toch is het een stille plek. Aan te raden is een wandeling verder naar het wildpark, het voormalige boswachtershuis Christianental. Daar vonden kunstenaars al honderd jaar geleden een goed gasthuis, net zoals wandelaars en bezoekers dat vandaag nog doen.

Over de kunstenaar

De landschapschilder Georg Heinrich Crola (1804-1879) woonde sinds 1840 in Ilsenburg met zijn vrouw Elise Crola, en samen lieten ze een uitgebreid oeuvre van prachtige Harz-motieven na, dat helaas verspreid is geraakt. Maar Crola is niet zomaar een Harz-schilder - hij is een kunstenaar van nationaal belang, wiens werken gezocht worden door grote musea via de kunsthandel. Hij was een aandachtige waarnemer, niet alleen van landschappen, maar ook van het leven en zijn medemensen, waarover hij zijn eigen gedachten had en zijn mening niet onder stoelen of banken stak. Kortom, een man met karakter, die vrienden, collega’s en leerlingen aantrok. In Berlijn dacht men zelfs luidop na over een dependance van de Academie van Kunsten in Ilsenburg. In zijn landschappen is er meestal iets bijzonders te ontdekken. Op deze tekening is dat het uitzicht op de binnenplaats van het kasteel en de heuvels van de Harz hoog erboven – een motief dat hij overigens later nog eens herhaalde voor graaf Henrich von Stolberg-Wernigerode.

Ter vergelijking

Ernst Helbig, Kasteel Wernigerode met uitzicht op de Brocken vanaf de Agnesberg, 1831, lithografie, bladafmeting 27 x 38,4 cm, uitgegeven door F. W. Wenig Halberstadt, stadsarchief Blankenburg (Harz), vroeger Museum Schloss Blankenburg, inv.nr. V7

Schloss Wernigerode, Helbig
© Stadtarchiv Blankenburg

Ernst Helbig bevindt zich voor zijn aanzicht op het kasteel vanaf de Agnesberg niet zo hoog als Georg Heinrich Crola. Maar juist deze paar meter maken bij Crola de betovering uit van het als een tapijt uitgerolde landschap. Voor Ernst Helbig was deze vroege lithografie in de eerste plaats broodwerk, waarmee hij een toeristisch punt afbeeldde dat de kopers aan hun bezoek aan Wernigerode moest herinneren. Overigens kennen we deze drukgrafiek slechts in één exemplaar, en dat vertoont sporen van de tijd: vouwen, scheuren, schimmelvlekken en verkleuring door licht. De vakmensen in de musea en collecties zorgen voor het behoud van deze unica. Juist deze sporen ademen de ouderdom, bijna 200 jaar in dit geval.

Bert Heller, Kasteel Wernigerode in de winter, 1947, olieverf op doek, 1947, 59,7 x 80,3 cm, Harzmuseum Wernigerode, inv.-nr. K 2738

Schloss Wernigerode, Heller
© Harzmuseum Wernigerode, Foto: Norbert Perner

De schilder en ontwerper Bert Heller (1912-1970) kwam hierheen als oorlogsvluchteling uit het oosten – net als 75.000 anderen in het district Wernigerode. Hij bleef tot eind 1949, daarna nam hij functies aan in Berlijn, ontving in 1951 de Nationale Prijs, werd academisch docent, zelfs rector van de kunstacademie in Berlijn, en stierf daar in 1970. Tijdens zijn korte tijd in Wernigerode maakte hij een reeks gezichten. Ook het motief van de Agnesberg hoort daarbij. Het geraamte van de dode boom herinnert nog aan wat net was doorstaan. Een indrukwekkend muurschildering van Heller in de raadszaal is eveneens bewaard gebleven, waarop een stoet van vluchtelingen en een stoet van mensen die de toekomst tegemoet gaan te zien is.