Friwi Werk Witte Stolberg

De naam Friwi is afgeleid van Friedrich Wilhelm Witte, de overgrootvader van Nadja Witte. Toen hij zijn banketbakkerij opende in het kronkelige vakwerkhuis aan de Niedergasse 21, direct naast het Fürstliches Konsistorium, was het al de dertiende in Stolberg. "En dat in zo’n klein plaatsje!", roept Nadja Witte uit. Het vergde dus een flinke portie vindingrijkheid, doorzettingsvermogen en moed om hier een paar jaar later zelfs een fabriek te bouwen. En dat is precies wat Friedrich Wilhelm Witte en zijn jongste zoon Georg deden. Tussen 1924 en 1926 ontstond aan de Niedergasse 51, op slechts enkele minuten lopen van het hoofdhuis, een fabriek met een grote oveninstallatie en moderne machines. De zaken bloeiden. In de daaropvolgende jaren werkten er bij de Wittes ongeveer 180 mensen uit de hele omgeving. 

“De specialiteit van Friwi was een bijzondere stoombeschuit,” vertelt de energieke onderneemster ons, en dat deze verschillende prijzen won. Inmiddels zitten we in het moderne café in de fabriek, precies in de ruimte waar vroeger het voordeeg voor de Printen drie tot vier maanden in grote kuipen rijpte. Het "Alte Printenlager" bestaat weliswaar niet meer, maar het gewilde Stolberger kerstgebak wordt nog steeds met deze lange rijpingstijd gemaakt. Ook de beschuit wordt nog volgens het oude recept gebakken. Samen met Stolberger Lerchen, een speciale worst van de lokale slager, wordt de Sultanzwieback verkocht in de zogenaamde Stolberger Fresssack, een typisch Harz-specialiteit. Sinds de jaren negentig zet Nadja Witte zich in voor het regionale merk. Van de ongeveer 60 soorten gebak dragen er momenteel 16 het felbegeerde keurmerk.
 

Tijd voor een rondleiding. Een aangename geur van chocolade en geroosterde amandelen komt ons tegemoet. We zijn verbaasd hoeveel handwerk er in de producten zit. Vier medewerkers bereiden net de met het keurmerk Typisch Harz bekroonde Hexen-Splitter voor. De eerste giet voorzichtig gesmolten chocolade uit een zware roestvrijstalen bak over de geroosterde amandelen. De volgende mengt de ingrediënten zorgvuldig en strijkt de massa in een mal met veel kleine gaatjes, die de derde met een vlotte beweging verwijdert en opnieuw op de transportband plaatst voor de volgende portie. Ondertussen gaan de stukjes chocolade door de koelinstallatie, waar ze aan het einde worden opgewacht door een collega. Handig schept ze de afgewerkte lekkernijen op met een schep en laat ze in een doorzichtige zak glijden. Ze lijkt het gewicht precies aan te voelen. Toch wordt nog even gecontroleerd door te wegen. Klopt helemaal.

“Tot wel zeven soorten gebak produceren we per dag,” legt Nadja Witte met luide stem uit, om boven het lawaai van de machines in de grote productieruimte uit te komen. Ze kent de processen door en door, net als haar dertig medewerkers. Vriendschappelijk omhelst ze haar medewerkster, die geduldig zakjes koekjes van etiketten voorziet. Honderden zullen het er aan het einde van de dag zijn. De chefin laat nog eens zien waar ze waarde aan hecht: het etiket moet recht zitten, altijd op dezelfde afstand. “Voor de eenheid,” legt ze ons uit en voegt vergevingsgezind toe met een blik op haar collega: “Het is haar tweede werkdag.” Daarna informeert ze bij de huis-slotenmaker naar de oven. De vijftig meter lange installatie uit de jaren zeventig vormt het hart van de fabriek. Zonder die oven zouden de banden stilstaan en zouden er geen koekjes zijn. De oven is niet de enige oudere machine in het monumentale gebouw. Zo sluit de nieuwe, volledig omhulde koelstraat naadloos aan op de indrukwekkende glazuurmachine uit de jaren dertig, die dankzij glazen wanden nog een fascinerend kijkje in zijn werking geeft. “Nieuwe machines zijn niet altijd een zegen,” merkt Nadja Witte met gefronste wenkbrauwen op. “Terwijl de oude installaties zeer betrouwbaar draaien en meestal intern kunnen worden gerepareerd, brengen de nieuwe problemen met zich mee die ingewikkeld verholpen moeten worden.” Gelukkig kan de kordate onderneemster vertrouwen op haar partner, die de koekproductie leidt.

Veel van haar medewerkers heeft Nadja Witte zelf opgeleid. Ze wil jonge mensen in de regio perspectief bieden. Om hun plezier te laten krijgen in het maken van koekjes en taarten, krijgen ze al in het eerste jaar naast de noodzakelijke routineklussen veel ruimte voor creativiteit. Afwisseling is bijzonder belangrijk, weet Nadja Witte. Ze werkt intensief samen met het kindertehuis in Stolberg; zelfs scholieren kunnen het bedrijf leren kennen tijdens een stage. “Een keer organiseerde een moeder een stage bij ons voor haar dochter om haar te laten zien hoe zwaar lichamelijk werk is. Ze moest beter eindexamen doen. Het plan mislukte. Ze vond het bij ons té leuk.” Toch blijven niet alle leerlingen voor altijd bij Friwi. Sommigen willen Stolberg verlaten om de wereld te ontdekken.

In tegenstelling tot Nadja Witte. Ze is te sterk verbonden met haar geboortestad en met haar bedrijf. Dat de familiegeschiedenis haar nauw aan het hart ligt, is duidelijk te zien. Trots leidt ze haar bezoekers rond in een met veel zorg in de fabriek ingerichte museumruimte. Oude leveranciersboeken en foto’s vertellen over vroegere tijden. In een glazen vitrine bevindt zich een verzameling historische recepten, volgens welke tot op de dag van vandaag veel Friwi-producten – van beschuit tot printen – worden gemaakt. Aan de muren hangen grote portretten van de voorouders van Nadja Witte. Ze wijst op haar grootmoeder Ella. „Toen haar man Georg Witte in 1938 plotseling stierf, nam zij de leiding over de fabriek over. Alleenstaand, met drie kinderen.” Ze wist zich goed te redden en wist bij haar jongste zoon Ludwig de passie voor het banketbakkersvak aan te wakkeren. 

In 1959 legde hij zijn meesterproef als banketbakker af en leidde vanaf dat moment de productie in het familiebedrijf. In 1972 kwam toen de klap voor de familie: de onteigening. Friwi werd het staatsbedrijf „Feingebäck Stolberg“. „Voor de mensen hier bleef het altijd Friwi!”, herinnert Nadja Witte zich. Haar vader werkte nog tot 1979 als productieleider. Daarna gaf hij het op. De productie was veranderd, de repressie was toegenomen. Zo werd de grootouders, die nog in een woning op het terrein woonden, de directe toegang tot hun tuin achter de fabriek ontzegd. Er klinkt verdriet door wanneer Nadja Witte vandaag over die tijd vertelt, die ze als kind heeft meegemaakt. Haar vader bouwde een nieuw bestaan op als zelfstandige vrachtondernemer, bood tot aan de val van de Muur paardrijden voor kinderen aan en reed toeristen rond in het dorp.

Toen op kerstavond 1989 de inwoners van Stolberg samenkwamen op de markt voor het traditionele kerstzingen, heerste er een heel bijzondere sfeer. Bij de jaarlijkse bezinning en vertrouwdheid kwamen stemmen van verandering en hoop op. „‘Haalt je fabriek terug!’, fluisterden de mensen ons toen toe.” Wanneer Nadja Witte daar vandaag over vertelt, is ze nog steeds geraakt door de steun die haar familie tijdens de omwenteling kreeg. Het valt haar zichtbaar zwaar om over dit deel van de Friwi-geschiedenis te spreken. Veel emoties en persoonlijke herinneringen zijn ermee verbonden. Als eerste familie in Saksen-Anhalt dienden de Wittes een verzoek tot teruggave in – en als laatsten kregen ze het door de Treuhand goedgekeurd. Drie lange, zenuwslopende jaren duurde de strijd om de fabriek en de machines, tot in 1993 eindelijk weer een Friwi-koekje in Stolberg van de band mocht rollen.
Tegelijkertijd stroopten banketbakkermeester Ludwig Witte en zijn dochter de mouwen op. Ze openden een banketbakkerij op de plek waar ooit alles begon, en in 1992 een klein café. Zonder aarzeling gaf biochemicus Nadja Witte haar promotieplaats in de veeteelt in Nordhausen op, volgde cursussen in bedrijfsbeheer en seminars in personeelsleiding en leerde van haar vader alles wat belangrijk was over de productie van koekjes en taarten. Tot op de hoge leeftijd van 75 werkte hij nog actief mee. Haar moeder helpt nog steeds in de winkel van de fabriek, waar het volledige assortiment voor iedereen verkrijgbaar is. En misschien, zo hoopt Nadja Witte in het geheim, zal haar zoon Robert ooit het bedrijf overnemen.

                                                                                                                                                                                                                                                                                                     van Maximilian Schmidt (2020)