Achtergronden

Eeuwenlang bepaalden sparrenmonoculturen het landschap van de Harz. Vandaag verandert dit aanzien. De spar was lange tijd een gewild hout voor de mijnbouw en de houtindustrie en werd daarom ook op hoogten aangeplant waar zij van nature niet voorkomt. 

Na de Tweede Wereldoorlog was er bovendien hout nodig voor de wederopbouw, voor verwarming en als herstelbetalingen. Tussen de jaren 1930 en ongeveer 1950 leidden overmatige exploitatie en kaalslagen alleen al in Nedersaksen tot ongeveer 140.000 hectare ontbost gebied. Bosarbeiders en de zogenaamde „cultuurvrouwen” leverden een enorme inspanning om deze gebieden opnieuw te beplanten. Hun werk werd geëerd met een afbeelding op de West-Duitse 50-pfennigmunt – die toonde een knielende vrouw die een eik plant. In tijden van grote schaarste werkten de „cultuurvrouwen” voor een geringe betaling om het bos weer op te bouwen. In de Harz was destijds alleen sparrenzaad in voldoende hoeveelheid beschikbaar. Zo werd de spar de „broodboom” van de regio en ook geplant op plekken waar eigenlijk loofbomen zoals beuken, esdoorns, berken en essen zouden groeien. 

Zoals de mens eeuwenlang het landschap heeft gevormd, verandert het nu op natuurlijke wijze verder door invloeden van klimaat en weer. De natuur blijft weliswaar de belangrijkste plek van ontspanning in de Harz, maar haar aanblik verandert stap voor stap. Rondom het Brockenmassief en in de hogere gebieden bepalen tegenwoordig grote oppervlakken dode sparren het beeld. In het Nationaal Park Harz laat men deze gebieden grotendeels aan zichzelf over: de bomen blijven staan of vallen, zoals het natuurlijke proces dat aangeeft. In de bosbouwgebieden stimuleren de bosbeheerders de omvorming actief, zodat op de kale plekken spoedig weer jonge begroeiing ontstaat. De verandering van het bos is geen plaatselijk verschijnsel – soortgelijke ontwikkelingen vinden in bossen over de hele wereld plaats. 

De schorskever wordt beschouwd als de oorzaak van het afsterven van sparren in de Harz. Gezonde sparren kunnen zich met hars tegen de kevers verdedigen, maar verzwakte bomen niet. Droge zomers sinds 2018 en stormen hebben de populaties zo sterk beschadigd dat een grootschalige besmetting onvermijdelijk werd. 

Slechts enkele kevers zijn genoeg om een spar te laten afsterven. In warme, droge jaren vermenigvuldigen de dieren zich razendsnel: één enkel vrouwtje kan over meerdere generaties tot wel 200.000 nakomelingen voortbrengen. Deze explosieve verspreiding laat zien hoe nauw de klimaatomstandigheden en de druk van plagen met elkaar samenhangen. De schorskever zelf is dus niet de eigenlijke oorzaak, maar een gevolg van de klimaatverandering. De stijgende temperaturen en aanhoudende droogte verzwakken ook andere boomsoorten. Vooral in de Zuid-Harz lijden beuken en essen onder klimaatstress en zijn ze vatbaar voor ziekten en parasieten.

De snelle veranderingen in het Harz-woud zorgen voor discussies, vooral op sociale media. Vaak draait het daarbij om de vraag wie er schuldig is. Maar één ding is duidelijk: iedereen draagt een gedeelde verantwoordelijkheid. Ook al wordt verschillend beoordeeld in hoeverre de mens het klimaat beïnvloedt, toch tonen de vele klimaat­records van de afgelopen jaren duidelijke verbanden.  

Het aanpassingsvermogen van veel boomsoorten is niet voldoende om dit tempo van verandering bij te houden. Schuldtoewijzingen aan het Nationaal Park Harz, waar natuurlijke processen grotendeels aan hun beloop worden gelaten, helpen daarbij niet verder. Belangrijk is om samen manieren te vinden om de toekomst van het bos veilig te stellen.